Orzecznictwo – tykająca bomba systemu rehabilitacji zagrażająca PFRON

bombaMówiąc „orzecznictwo”, mamy na myśli orzecznictwo ds. zatrudnienia realizowane przez powiatowe zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności. Pojęcie „tykająca bomba” odnosi się do faktu wydawania przez system kilkuset tysięcy orzeczeń o niepełnosprawności rocznie. Posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności uprawnia pracujące osoby niepełnosprawne do uzyskania subsydiów płacowych. Mamy też na myśli to, że mimo stworzenia w 2006 roku za pieniądze unijne Elektronicznego Krajowego Systemu Monitorowania i Orzekania o Niepełnosprawności (EKSMOoN), którego zadaniem miało być monitorowanie wydawanych orzeczeń, w zasadzie można powiedzieć, że monitorowanie systemu jest fikcją.

Dla systemu zabezpieczenia społecznego winno mieć kluczowe znaczenie, ile jest osób z niepełnosprawnością, jakie posiadają grupy, jaka jest struktura schorzeń specjalnych niepełnosprawności oraz jakie i czym spowodowane są migracje wewnątrzgrupowe, jeśli chodzi o orzeczenia. Wszelka polityka społeczna związana z rehabilitacją zawodową powinna zaczynać się od analizy takich danych i na niej się opierać. Powinna reagować na zjawiska, które mogą mieć negatywny wpływ na finansowanie rehabilitacji zawodowej, w tym zatrudnienia niepełnosprawnych.

To oczywiste, ale zarówno twórcom systemu EKSMOoN, jak i kolejnym pełnomocnikom najwyraźniej zabrakło wyobraźni. Odnosimy nieodparte wrażenie, że system ten w praktyce nie jest i nie był nikomu do niczego potrzebny. Już założenie było błędne – po co komu system, który nie monitoruje wewnętrznej dynamiki zjawiska orzekania o niepełnosprawności? Nie jest w stanie odtworzyć historii wydawania orzeczeń dla każdej poszczególnej osoby ani monitorować wydanych tej osobie uprawnień i korzyści. Jeżeli już dostaniemy się do tego najbardziej tajemniczego systemu, to możemy dowiedzieć się, ile w danym roku wydano orzeczeń o niepełnosprawności, jakim wykształceniem legitymowali się orzeczeni i jakiej byli płci oraz czy w momencie uzyskania orzeczenia pracowali czy nie.

Jeszcze gorzej sytuacja wygląda, gdy chcemy z systemu monitorowania uzyskać np. informacje, ile osób z lekkim stopniem niepełnosprawności wystąpiło w danym miesiącu/roku o zmianę orzeczenia na stopień umiarkowany lub jaki jest wzrost wśród orzeczonych już osób przypadków uzyskania tzw. schorzeń specjalnych.

W 2013 roku Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę systemu orzecznictwa w Polsce. Z raportu wynika, że wg NIK system orzecznictwa oparty na ocenie możliwości psychofizjologicznych osób niepełnosprawnych powinien ułatwić im wybór ewentualnego kierunku dalszego kształcenia, pracy, podjęcia prawidłowo prowadzonej rehabilitacji zawodowej i leczniczej. Na podstawie wyników przeprowadzonych badań NIK formułuje następujący wniosek: „(…) orzecznictwo o niepełnosprawności w zasadzie nie realizuje tych zadań. Z przytoczonych danych wynika, że orzeczenia spełniają głównie rolę zabezpieczenia socjalnego”. W trakcie kontroli i analizy dokumentów NIK odkryła także interesujące zjawisko, a mianowicie zmniejszenie się liczby orzeczeń o lekkim stopniu niepełnosprawności i znaczące zwiększenie się liczby orzeczeń przyznających znaczny stopień niepełnosprawności. Ale tych danych NIK nie uzyskał z EKSMOoN, lecz z PFRON, który z niepokojem obserwował zjawisko migracji między grupami niepełnosprawności uznając, że: „Główną przyczyną są zmiany w przepisach prawa, zmniejszające dofinansowanie dla zatrudnionych osób z orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności”.

Wnioski te są wynikiem informacji uzyskanych od prezesa zarządu PFRON, który w 2012 roku poinformował Krajową Radę Konsultacyjną ds. Osób Niepełnosprawnych, że „w Systemie Obsługi Dofinansowań (SOD) zmienia się struktura beneficjentów, co jest pewnym zagrożeniem”, dodając w innym miejscu: „Spada liczba osób z lekką niepełnosprawnością w ciągu ostatniego roku o 30% w systemie, a rośnie ze stopniem umiarkowanym i z tzw. grupą specjalną – o 35% w ujęciu rocznym”. Dodajmy dla niewtajemniczonych, że każdy taki transfer między grupami to dla PFRON dodatkowy wydatek miesięczny w wysokości 1275 złotych na jednego zatrudnionego niepełnosprawnego. NIK z niepokojem zauważył, że „sytuacja ta pośrednio wskazuje, że system przepisów normujących orzekanie o stopniu niepełnosprawności nie jest wystarczająco szczelny lub kryteria ocen stosowane w orzekaniu są nieostre”.

Przytoczone informacje pochodzą z raportu NIK przygotowanego w 2013 roku i dotyczą lat 2010-2012. Zasygnalizowane zjawiska niestety nie wywołały żadnej reakcji stosownych władz czy komisji sejmowych. Mimo usilnych prób nie udało nam się ustalić, jak sytuacja w tym zakresie kształtowała się w kolejnych latach. Nadzorujący system EKSMOoN Pełnomocnik Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych nie wykorzystał wniosków NIK, by przekształcić ten system w źródło ważnych danych operacyjnych, pozwalających na bieżąco śledzić procesy związane z orzecznictwem i migracją w obrębie stopni niepełnosprawności. PFRON utajnił informacje, jak zmieniająca się struktura stopni niepełnosprawności wpływa na strukturę wydatków systemu dofinansowania kosztów płacy osób niepełnosprawnych. NIK nie wyegzekwował na Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zmian umożliwiających uzyskiwanie kluczowych dla systemu informacji o funkcjonowaniu orzecznictwa.

A bomba wciąż tyka.

Jan Kwiatek

Wszystkie cytaty wykorzystane w niniejszym artykule pochodzą z raportu NIK z 5 kwietnia 2012 roku zatytułowanego: „Informacja o wynikach kontroli. ORGANIZACJA SYSTEMÓW ORZECZNICTWA LEKARSKIEGO ZUS DLA CELÓW RENTOWYCH ORAZ ORZEKANIA O NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI”.

 

2 myśli nt. „Orzecznictwo – tykająca bomba systemu rehabilitacji zagrażająca PFRON

  1. Majkel

    Dużo większe nieprawidłowości obciążające budżet Państwa można znaleźć w administracji publicznej, spółkach Skarbu Państwa i wśród przepisów regulujących przywileje niektórych grup interesów innych niż osoby niepełnosprawne!

    Odpowiedz
  2. Obiektywny

    Szanowny Panie,

    zapomniał pan wspomnieć, że przywoływana kontrola NIK oceniła SI EKSMOoN pozytywnie.
    EKSMOoN jest zaawansowanym systemem rejestrującym wszystkie orzeczenia oraz monitorującym na bieżąco ,,migracje”
    Dane z systemu są wykorzystywane przy budowaniu strategii rehabilitacji ON na poziomie samorządów.
    Należy zadać pytanie, na ile podmioty, które realizują rehabilitacje zawodową ON są istotnie zainteresowane jej efektywnością – a na ile interesuje je dojenie budżetu PEFRON i budżetu państwa.
    Nasuwa się też pytanie, czy obsmarował pan EKSMOoN bo odmówiono panu dostępu do jego potężnych baz danych.
    Porszę się nie bać o przyszłość systemu. Dzięki niemu Minister RPiPS ma silne narzedzie do zarządzanie RZECZYWISTYMI problemami osób niepełnosprawnych.

    Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.

Loading Facebook Comments ...