Według danych GUS-u z 2009 r. uszkodzenia i choroby narządu wzroku są czwartą przyczyną niepełnosprawności. Wskaźnik zatrudnienia w tej grupie wynosi 17%. Jednocześnie osoby niewidome – co pokazuje praktyka – mogą pracować w wielu różnych zawodach, od pracowników biurowych, przez masażystów, aż po dziennikarzy, informatyków czy menedżerów.
Pokazujemy najważniejsze dane dotyczące aktywności zawodowej osób niewidomych. Według danych GUS-u, zebranych podczas badania „Stan zdrowia ludności Polski” w 2004 r., choroby i uszkodzenia wzroku dotykały 29,5% osób niepełnosprawnych i stanowiły trzecią przyczynę niepełnosprawności (po uszkodzeniach narządu ruchu i schorzeniach układu krążenia). Wyniki tego samego badania przeprowadzonego w 2009 r. pokazywały, że choroby wzroku występowały u 27% osób niepełnosprawnych (po chorobach i uszkodzeniach narządu ruchu, układu krążenia i schorzeniach neurologicznych).
Jak podaje raport z „Badania wpływu kierunku i poziomu wykształcenia na aktywność zawodową osób niepełnosprawnych” zrealizowanego przez PFRON w 2009 r., aż 35% osób niewidomych nigdy nie pracowało.
Aktywność zawodowa osób z niepełnosprawnością wzrokową
| ogółem | niedowidzący | niewidomi | od urodzenia | niepełnosprawność nabyta |
| nigdy nie pracujący 35% kiedyś pracujący 48% obecnie pracujący 17% |
nigdy nie pracujący 30% kiedyś pracujący 52% obecnie pracujący 18% |
nigdy nie pracujący 57% kiedyś pracujący 36% obecnie pracujący 7% |
nigdy nie pracujący 51% kiedyś pracujący 29% obecnie pracujący 20% |
nigdy nie pracujący 26% kiedyś pracujący 59% obecnie pracujący 16% |
Źródło: Badania wpływu kierunku i poziomu wykształcenia na aktywność zawodową osób niepełnosprawnych. Raport końcowy, PFRON, 2009
Z kolei z badanie „Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych”, przeprowadzone w 2006 r. przez Szkołę Wyższą Psychologii Społecznej, wskazuje na główne bariery, z jakimi borykają się osoby niewidome lub niedowidzące. Są to problemy ze zdobywaniem informacji (osoby te nie mogą odbierać wizualnych sygnałów z otoczenia, czy też korzystać z informacji pisanej), niedogodności w komunikacji interpersonalnej, a także ograniczenia w samodzielnym poruszaniu się i podróżowaniu (niemożność znalezienia miejsca, problemy z koordynacją wzrokowo-ruchową, bariery architektoniczne).
Polski Związek Niewidomych opracowuje bardzo szczegółowe dane dotyczące aktywności zawodowej i wykształcenia swoich członków i podopiecznych. Związek skupia 58 tys. osób, zatem nie są to dane reprezentatywne dla ogółu społeczności niewidomych, niemniej naszym zdaniem są interesujące. Wynika z nich, że 30 tys. członków PZN-u jest w wieku produkcyjnym. Aktywność zawodowa w tej grupie wynosi 20%, a najczęściej wykonywane zawody to portier, pracownik recepcji i pracownik administracyjno-biurowy.
Informacje statystyczne PZN-u (z 31 grudnia 2013 r.)
| niewidomi członkowie zwyczajni i podopieczni PZN-u | 58 tys. osób |
| w tym niewidomi w wieku aktywności zawodowej | 30 tys. osób |
| w tym niewidomi pracujący | 6030 osób (ok. 20% osób w wieku produkcyjnym) |
Poziom wykształcenia członków i podopiecznych PZN-u
| 2008 r. | 2014 r. | |
| licencjat | 136 osób | 264 osób |
| magister | 296 osób | 255 osób |
| studia podyplomowe | 17 osób | 52 osób |
| doktor | 12 osób | 17 osób |
Miejsca pracy członków i podopiecznych PZN-u
| 2008 r. | 2013 r. | |
| przedsiębiorstwa prywatne | 958 osób | 1636 osób |
| inne ZPCh | 1130 osób | 1534 osób |
| instytucje państwowe i samorządowe | 920 osób | 878 osób |
| spółdzielnie niewidomych | 762 osoby | 585 osób |
| własna działalność gospodarcza lub rolnicza | 673 osoby | 722 osoby |
| PZN (okręgi, koła, jednostki, spółki) | 305 osób | 395 osób |
| inne | 540 osób | 510 osób |
Zawody najczęściej wykonywane przez pracowników i podopiecznych PZN-u
| recepcji i portierzy | 733 osoby |
| pracownicy administracyjno-biurowi | 691 osób |
| masażyści i fizjoterapeuci | 678 osób |
| pracownicy gospodarczy, sprzątaczki, magazynierzy | 401 osób |
| robotnicy niewykwalifikowani | 345 osób |
| sprzedawcy | 320 osób |
| rolnicy | 230 osób |
| zawody techniczne | 242 osoby |
| informatycy | 162 osoby |
| telemarketerzy | 153 osoby |
| inni pracownicy służby zdrowia poza masażystami i fizjoterapeutami | 150 osób |
| nauczyciele | 144 osoby |
| instruktorzy rehabilitacji | 111 osób |
| muzycy | 105 osób |
| twórcy i artyści | 56 osób |
| dziewiarze i tkacze | 56 osób |
| pracownicy naukowi | 55 osób |
| pracownicy upowszechniania kultury | 55 osób |
| asystenci socjalni | 55 osób |
| osoby duchowne (księża, zakonnicy) | 44 osoby |
| prawnicy | 42 osoby |
| telefoniści | 36 osób |
| psycholodzy | 30 osób |
| dziennikarze | 29 osób |
| menedżerowie | 27 osób |
| tłumacze | 18 osób |
Niewidomi i niedowidzący stanowią jedną z grup, których sytuacja na rynku pracy jest najtrudniejsza. Dlatego cieszą fakty, że wśród członków i podopiecznych Polskiego Związku Niewidomych w minionych 5 latach o 13% zwiększyła się liczba osób pracujących (największy przyrost w przedsiębiorstwach prywatnych – 71%, a największy spadek w spółdzielniach niewidomych – 24%). Niestety nie ma potwierdzenia, że dobre tendencje odnoszą się do ogółu osób niewidzących i niedowidzących.
Marta Grzymkowska
Opracowanie żetelne, dobre analitycznie. Brak wprawdzie informacji o całości środowiska niewidomych i słabowidzących, ale wyniki badania zrobionego przez pZn już wiele mówią.